AI-geletterdheid bij de overheid: wat de wet vereist en wat het in de praktijk betekent
Ergens is er in jouw organisatie waarschijnlijk een mail voorbijgekomen over de EU AI Act. Over AI-geletterdheid. Over een verplichting waar “iets mee moet”. Dat is precies het risico. Dat AI-geletterdheid een beleidsvraag wordt. Een notitie. Een presentatie. Een mapje op intranet. Terwijl de echte vraag ergens anders zit: weten medewerkers in hun dagelijkse werk wat AI kan, wat het niet kan en waar de mens weer terug in beeld moet komen? Daar gaat het om.
De wettelijke basis
Artikel 4 van de AI Act verplicht organisaties die AI gebruiken om ervoor te zorgen dat hun medewerkers voldoende AI-geletterd zijn. Die verplichting geldt sinds 2 februari 2025. De AI Act wordt gefaseerd ingevoerd: sommige onderdelen gelden al, andere volgen later. Maar de plicht rond AI-geletterdheid is er nu. Dat klinkt groot. In de praktijk is het verrassend concreet.
Wat het wel en niet betekent
AI-geletterdheid betekent niet dat iedereen technische les krijgt over neurale netwerken of machine learning. Het betekent ook niet dat er per se een certificaat moet komen of een vast aantal lesuren. Waar het wel om gaat, is praktischer. Weet iemand waarvoor een AI-tool geschikt is en waarvoor niet? Weet iemand wat wel en niet mag worden ingevoerd? Kan iemand output controleren in plaats van die blind over te nemen? En snapt iemand het basisprincipe mens, machine, mens: eerst de mens die de opdracht geeft, dan de machine die helpt, dan de mens die beoordeelt en beslist? Dat is de kern.
Beleid is niet hetzelfde als gebruik
In veel organisaties ligt de nadruk nog te veel op beleid en te weinig op gebruik. Er is iets opgeschreven. Er is misschien een bijeenkomst geweest. Maar daarmee zijn medewerkers nog niet AI-geletterd. Een eenmalige uitleg is daarvoor meestal te abstract. Mensen leren dit werkend. Door met echte taken te oefenen. Door te zien wat AI doet met een memo, een samenvatting, een bewonersbrief of een beleidsnotitie. Door fouten te herkennen. Door te bespreken wat wel bruikbaar is en wat niet. Pas dan wordt AI-geletterdheid iets dat in het dagelijkse werk terugkomt.
Dat is ook bestuurlijk de verstandigste lijn. Want je kunt makkelijker aantonen dat je serieus werk maakt van AI-geletterdheid als medewerkers echt zijn meegenomen in gebruik, grenzen en controle, dan wanneer er alleen ergens beleid op papier ligt.
Wat inmiddels geldt, en wat is uitgesteld
Rond de AI Act is het beeld in 2026 verschoven. Sinds 2 augustus 2026 gelden de transparantieverplichtingen (artikel 50). Dat raakt gemeenten direct: een chatbot op de website moet kenbaar maken dat mensen met AI praten, en gegenereerde teksten of beelden moeten herkenbaar zijn als kunstmatig. Voor generatieve content die daarvóór al in gebruik was, loopt een overgangstermijn tot 2 december 2026.
De zwaardere verplichtingen voor high-risksystemen zijn juist opgeschoven. Via het zogeheten Digital Omnibus-pakket gaan de regels voor zelfstandige high-risktoepassingen (denk aan selectie bij werving of beoordeling van aanvragen) pas gelden op 2 december 2027, in plaats van 2 augustus 2026. Voor AI die in producten zit, schuift de datum naar 2 augustus 2028. Gemeenten krijgen voor dat deel dus meer tijd.
Eén ding is níet opgeschoven: de plicht rond AI-geletterdheid uit artikel 4. Die geldt gewoon sinds februari 2025. Het uitstel van de high-riskregels is bovendien uitstel, geen afstel; de inhoudelijke eisen blijven overeind.
Wat je nu kunt doen
De praktische stap voor nu is daarom niet ingewikkeld. Breng in beeld wie al met AI werkt. Zorg dat die mensen weten wat AI wel en niet kan. Bespreek wat ze wel en niet invoeren. Laat ze oefenen met echte taken. En organiseer dat niet als een los complianceblok, maar als onderdeel van goed werk.
Een presentatie over AI maakt nog niemand AI-geletterd. Oefenen met echte taken wel.
Geactualiseerd per 20-10-2026.