Gemeente Eindhoven werd in 2023 een soort waarschuwingsverhaal. Persoonsgegevens ingevoerd, commotie, blokkeren, discussie. Sindsdien hangt er rond ChatGPT in veel gemeenten een sfeer van voorzichtigheid. Begrijpelijk. Maar ook onvolledig.
Ergens is er in jouw organisatie waarschijnlijk een mail voorbijgekomen over de EU AI Act. Over AI-geletterdheid. Over een verplichting waar “iets mee moet”. Dat is precies het risico. Dat AI-geletterdheid een beleidsvraag wordt. Een notitie. Een presentatie. Een mapje op intranet.
Veel AI-trainingen voor gemeenten beginnen op het verkeerde punt. Met marketingvoorbeelden. Met communicatiecases. Met uitleg over modellen. Met algemene prompttips. Allemaal niet per se fout. Maar vaak ook niet waar gemeentemedewerkers de volgende ochtend iets aan hebben.
In veel gemeenten gaat het gesprek over AI-tools al snel de verkeerde kant op. De een zegt dat je alleen Copilot mag gebruiken. De ander zweert bij ChatGPT. Iemand anders roept dat Gemini beter is. En ondertussen blijft de belangrijkste vraag vaak liggen: bij welk werk wil je eigenlijk hulp?
In grote dossiers zit het probleem vaak niet in denken, maar in zoeken. Je krijgt een vraag van een collega. Wat is hier eerder over gezegd? Wanneer is dit onderwerp voor het eerst besproken? Welke vragen zijn toen gesteld? Hoe zijn die beantwoord? Je weet dat het ergens staat. Alleen niet waar. En precies dat kost tijd.
Bij een beleidsnotitie is het probleem zelden dat je te weinig informatie hebt. Vaker is het precies andersom. Je hebt onderzoeken. Eerdere besluiten. Signalen uit de uitvoering. Financiële effecten. Politieke gevoeligheden. Input van partners. Bezwaren. Mogelijke risico’s. En eigenlijk wil je het allemaal recht doen. Dat klinkt zorgvuldig. Maar het heeft ook een prijs.
Een raadsvoorstel ziet er soms op papier best redelijk uit. Tot je er nog eens rustig naar kijkt en voelt: dit gaat in de raad vragen opleveren. Niet omdat het onderwerp zo ingewikkeld is. Maar omdat de onderdelen niet goed op elkaar aansluiten.
Je vraagt AI: schrijf een memo met de volgende informatie. Er komt tekst terug. Op het eerste gezicht best netjes. Volledige zinnen. Logische alinea’s. Geen taalfouten. En toch weet je na drie regels al: hier heb ik niets aan. Te algemeen. Niet gemeentelijk. Geen bestuurlijke logica. Een tekst die overal had kunnen zijn en dus nergens echt bruikbaar is.
Het is dinsdagmiddag. Er ligt nog een raadsinformatiebrief die vandaag af moet om dinsdag mee te kunnen naar het college. Er is onrust ontstaan door een besluit van een externe partij. De portefeuillehouder wil nog iets aangescherpt zien. Ondertussen staat er een afstemmingsoverleg met een externe partner in je agenda, wachten collega’s op jouw input, liggen er terugbelverzoeken en moet er deze week ook nog tekst worden aangeleverd voor de jaarrekening.
Gemeenten zijn druk met hun eigen AI-gebruik, maar de échte impact speelt zich buiten af. In de winkelstraat, op het fietspad, bij Werk en Inkomen. Daar komen de gevolgen van AI aan: veranderende banen, slimme apparaten in de openbare ruimte, en inwoners die zelf AI gebruiken in contact met de overheid. Tijd om naar buiten te kijken in plaats van alleen naar binnen.
Gemeenten schrijven beleid over AI, maar binnen het gemeentehuis gebeurt het al. Medewerkers gebruiken slimme tools om teksten te herschrijven, nota’s samen te vatten en orde te scheppen in informatie. Niet via projecten of besluiten, maar gewoon omdat het helpt. Dat is shadow AI: de stille innovatie waar gemeenten het meest van kunnen leren.